Zanim produkcja szkła przybrała cechy masowej

Szkło, znane już w czasach starożytnych w Egipcie i Mezopotamii miało początkowo formę substancji, złożonej ze stopionego piasku krzemionkowego, związków sodu i wapnia. Jego wytwory przybierały kolejno postać barwnego szkliwa, następnie pereł i amuletów, potem naczyń. Małe, intensywnie kolorowe naczynka, kształtowane ręcznie z gorącej masy szklanej, służyły do przechowywania wonnych olejków i esencji. Około I wieku naszej ery prawdopodobnie syryjski wynalazek wydmuchiwania szkła zapoczątkował rozwój szklarstwa. Objął on cały obszar imperium rzymskiego, rozciągając się powoli na dalszą Europę. Produkowano wówczas szkło bezbarwne i przejrzyste, z którego powstawały naczynia różnej wielkości, przeznaczone do codziennego użytku, a także wyroby luksusowe, nieraz zdobione w oryginalny i wyszukany sposób. W XV-XVI wieku czołową pozycję w wytwórstwie szkła zajęło szkło weneckie, tzw. cristallo. Pojawienie się nowych gatunków szkła w XVII wieku, kryształu czeskiego i kryształu angielskiego, wywołało kolejny przewrót w produkcji szkła artystycznego. Był to już kryształ bardziej lśniący i klarowny od weneckiego. Dawał się przy tym szlifować i rytować. Sztuka rytowania i szlifowania sięga swymi początkami wieku XVII. Za pierwszego jej przedstawiciela uważany jest Caspar Lehmann, zatrudniony na dworze cesarza Rudolfa II w Pradze. Jego prace cechowała delikatność wzorów.

Rosnące w ówczesnej Europie zapotrzebowanie na szkło stołowe sprzyjało powstawaniu manufaktur szklarskich. Nastąpił też rozwój technik zdobniczych. Naczynia szklane stawały się coraz powszechniejsze w XVI wieku. W okresie renesansu lubowano się bowiem w trunkach i zabawach. Szkło pojawiało się wówczas głównie na dworach książęcych, biskupich oraz w domach zamożnych mieszczan. W tym czasie wyróżniało się jeszcze prostą formą i barwną dekoracją malarską. Zmiany w kształcie naczyń szklanych dokonał wiek XVII, począwszy od jego drugiej połowy, wraz z nasileniem się sztuki baroku. W XVII i XVIII wieku szczególnie pożądane były kielichy toastowe do wina. Wykonywano je z jasnego i przejrzystego szkła, dekorowanego ozdobnym rytem lub szlifem. Najokazalsze wyróżniały się rozmiarem i bogatym zdobnictwem, wyobrażającym herby rodowe, popiersia panujących oraz sceny upamiętniające ważne wydarzenia. Skromniejsze służyły natomiast do uświetnienia zaręczyn, wesel i chrzcin. Wiodącą techniką dekoracji stało się wówczas rytowanie, stosowane głównie w celu zdobienia kielichów do wina, karafek, szklanic oraz flakonów do przypraw. Pojawiły się też na stołach, głównie mieszczańskich, ucieszne naczynia do picia i polewania, kryjące w sobie różne niespodzianki. Naczynia te posiadały często zabawne kształty – naśladowały ptaki, zwierzęta, klucze, buty, instrumenty muzyczne itp. Formowane hutniczo z grubego szkła nie miały jednak większej wartości artystycznej.

Wiek XVIII wyróżniał się w historii dekoracji rozwojem sztuki szklarskiej, którą na nowe tory skierowali Czesi. I to właśnie oni wprowadzili na ówczesny rynek technologie, które pozwoliły na podniesienie jakości szkła. Wykwintne i kosztowne naczynia, dostępne dla zamożnego odbiorcy, stały się prawdziwą ozdobą stołu, początkowo na dworach królewskich i książęcych, później także szlacheckich i mieszczańskich. Wraz z nadejściem stylu rokoko dekoracje zostały wzbogacone złoceniami, a rytowanie – nowymi motywami. Pojawiły się typowe dla rokoka motywy stylizowanych muszli, kogucich grzebieni i skrzydeł nietoperza. Wprowadzono też do dekoracji dworskie sceny figuralne oraz pejzaże. Ostatnie lata XVIII wieku, pozostające pod wpływem klasycyzmu, wprowadziły nowe formy i wzory, nawiązujące do sztuki antycznej. Zmiany stylowe objęły również formy szkieł stołowych. Kielichy miały teraz gładkie jajowate czasze. Pojawiły się cylindryczne szklanki, a karafki i flasze nabrały większej smukłości. Ozdobą szkieł stała się ornamentyka klasycystyczna z festonami, girlandami, monogramami. Począwszy od 1790 roku również szkła polskie nawiązywały do form antyku.

Wraz z rozwojem sztuki szklarskiej barokowe wnętrza zachwycały ogromnymi taflami luster, w których odbijały się bogato zdobione kryształowe żyrandole, kandelabry i ścienne świeczniki. Pierwsi rozpoczęli produkcję świeczników Francuzi, potem Niemcy, Czesi i Włosi. Świeczniki były wykonywane również w Polsce. Dzięki ich atrakcyjnemu zdobnictwu ówczesne pałace olśniewały świetlistą poświatą. Wytwórczość luster koncentrowała się we wówczas we Francji, Niemczech, Austrii i Czechach. Pierwszą zwierciadlarnię w Polsce uruchomiła w 1737 roku Anna Radziwiłłowa. Przedmiotem produkcji były lustra popularnie zwane „kryształowymi”, ponieważ wykonywane były w całość ze szkła. Szklane ramy stanowiły bardzo efektowną ozdobę, złożoną z wielu szlifowanych lub rytowanych ornamentów. Pod tym względem szkło polskie wykazało swoją odrębność i rodzimą oryginalność. Polacy korzystali bezpośrednio z osiągnięć przodującego ośrodka szklarskiego, jakim w XVIII wieku było Drezno. Utrzymywali także kontakty z czesko-śląskim okręgiem szklarskim. Obok manufaktur magnackich oraz manufaktury królewskiej działało w ówczesnej Polsce wiele małych manufaktur. Ranga manufaktury królewskiej, która istniała zaledwie dziesięć lat oraz manufaktur magnackich gwarantowały niewątpliwie wysoką jakość wyrobów.

Literatura:

  1. Chrzanowska A., Artystyczne szkła śląskie XVII i XVIII w. Warszawa 1987.
  2. Chrzanowska P., Szkła artystyczne z polskich manufaktur XVIII w. Warszawa 1987.

Prawa autorskie

Wszelkie materiały (w szczególności: artykuły, opowiadania, eseje, wywiady, zdjęcia) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, jest zabronione.
O Marek Falkowski 662 artykuły
Marek Falkowski – Specialist in the field of new technologies and IT security. Author of numerous opinion-forming articles about politics, business and technology. In his daily life he implements IT solutions for the public administration. Expert in the field of data protection with particular focus on personal data and classified information.

Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.