Ceramika

Określenie ceramika oznacza wyroby z gliny. Nazwa ta pochodzi z języka greckiego, od „keramos” – ziemia, glina i oznacza rzemiosło obejmujące wyrób przedmiotów użytkowych oraz artystycznych z różnego rodzaju glin. Sztuka ceramiki należy do najstarszych umiejętności człowieka. Ceramika była jednym z najwyższych osiągnięć starożytnych Chin. Najstarsze chińskie wyroby garncarskie pochodzą z neolitu. Obfitość ceramiki greckiej i etruskiej zawdzięczamy ogromnemu jej rozpowszechnieniu i wszechstronnemu zastosowaniu – jako zastawy stołowej, do przechowywania i transportu, do obrzędów religijnych itp. Antyczne wazy greckie odznaczały się doskonałą techniką wykonania. Ceramika rzymska, choć stała na znacznie niższym poziomie artystycznym od ceramiki greckiej, wyróżniała się techniką zdobienia. Wyroby rzymskie, wykonywane z glinki w różnych odcieniach, zdobione były reliefem, w formach albo przez nałożenie reliefu uformowanego oddzielnie. Najpiękniejsza ceramika egipska powstała w okresie kultury Nagada. Były to naczynia z gliny czerwonej z dekoracją białą oraz z jasnej gliny, malowanej na fioletowo. W dekoracjach występowały najczęściej motywy geometryczne, postaci ludzkie, zwierzęta, okręty, drzewa itp. Najbardziej interesujące wyroby ceramiczne bizantyńskie to wklęsłe lub wypukłe płytki okładzinowe. W średniowieczu ceramika europejska nie wyróżniała się doskonałością. Dopiero wpływ rzemiosła islamu przyczynił się w XIV wieku do podniesienia umiejętności rzemieślników. Ceramika islamu wywodziła się ze starej tradycji glazurowanych cegieł, ale dzięki oddziaływaniu religii i wpływów chińskich zyskała cechy szczególne.

Początkowo wyroby ceramiczne wykonywane były ręcznie. Później zastosowano koło garncarskie, najpierw o napędzie ręcznym, potem nożnym, a obecnie mechaniczne. Wyroby ceramiczne były też odlewane w formach gipsowych. Ceramikę wypiekano od wieków w piecach, osiągających dziś nawet do 1500oC. Im wyższa temperatura, tym przedmioty są twardsze. Wypalone wyroby pokrywane są angobą, czyli polewą z uszlachetnionej glinki lub szkliwem i ponownie wypiekane. Szkliwo pełni też funkcję dekoracyjną. Do ceramiki zalicza się wyroby gliniane, fajansowe, porcelitowe, majolikowe i porcelanowe. Technologia współczesnej ceramiki jest bliska dawnej. Zwykle do surowej gliny dodaje się różne surowce: kwarc, piasek, piasek kwarcowy, piaskowce, łupki i inne. Masę poddaje się zabiegom wietrzenia, odwadniania, kiszenia itp.

Zdobienie ceramiki datowane jest równie dawno, jak jej wytwarzanie. Najpierw stosowano w dekoracji technikę skrobania oraz rycia najprostszych elementów. Potem wprowadzono malowanie z użyciem barwników otrzymanych z tlenków metali. Barwne wzory nakładano różnymi technikami: starodruku, kalkomanii, szablonu, stempli i ręcznego malowania. Współcześnie ceramikę dekoruje się także w różny sposób, poprzez pod- i nadszkliwne malatury, srebrzenia, odbitki graficzne, dekalkomanię, ażury, nakładki reliefowe i inne. Różnorodna jest też tematyka dekoracji. Niezwykle często pojawiał się na ceramice krajobraz: sielankowe sceny, motywy pasterskie, łodzie i żaglowce, polowania, roślinność egzotyczna, malownicze widoki. Obok baśniowych pejzaży występowały także konkretne przedstawienia: wzory znanych budowli, fragmenty miast, parki i ogrody – jak na przykład francuska seria z połowy XIX wieku przedstawiająca znane budowle: Ogród Botaniczny w Paryżu, fragment francuskich Ogrodów Królewskich, budynek Gabinetu Historii Naturalnej w paryskim Ogrodzie Botanicznym, Luwr. Niektóre dekoracje cieszyły się tak dużą popularnością, że powtarzały się przez lata. Tak było w przypadku dekoracji imitującej słoje drewna lub wzór cebulowy, który powstał w Miśni i stał się jednym z najpopularniejszych i najczęściej powtarzanych ornamentów. Wzór ten tworzyły malowane kobaltem stylizowane ornamenty roślinne, przypominające swym kształtem cebulę.

Wiek XIX nie wyznaczył ceramice ważnego miejsca wśród innych sztuk. Nawet u najlepszych wytwórców dostrzega się tendencje do naśladowania i kopiowania. Około 1875 roku zajęto się we Francji produkcją wyrobów z kamionki i porcelany barwionej w ogniu, dając początek gwałtownym przemianom. Nowe rozwiązania spotkały się z dużym zainteresowaniem, dzięki czemu stopniowo zarzucono produkcję przedmiotów fajansowych i porcelanowych. Podobne przeobrażenia następowały w innych krajach. Popularna, dzięki figurkom zwierząt, była porcelana duńska. W Niemczech dużym popytem cieszyły się również różne figurki. Próbowane też wznowić wytwarzanie majoliki. W Anglii popularne były naczynia w szarej tonacji, uwydatnione czarnym rysunkiem. Nawet firma Wedgwooda przestawiła się na proste formy i dyskretne dekoracje. W takich państwach, jak Szwecja, Finlandia, Włochy, Grecja, Hiszpania, Japonia i Stany Zjednoczone, inspirowano się natomiast sztuką ludową. W XX wieku produkowało się już wyroby seryjne, nastawione na gust konkretnego odbiorcy, przedstawiające krajobrazy i zabytki lub nawiązujące stylem, kształtem, wzorem do dawnej ceramiki.

Polska ceramika datuje swe oryginalne początki od epoki średniowiecza. Z okresu od połowy X wieku do połowy wieku XI pochodzą dobre jakościowo naczynia o bogatej ornamentyce geometrycznej. W następnych dwóch stuleciach powiększył się zasób kształtów i form. Oprócz naczyń wytwarzano też zabawki. Wykonywano również dywanowe kompozycje szkliwionych posadzek oraz powlekane barwnym szkliwem regularne kwadratowe płytki w geometryczne lub roślinne wzory. Najbardziej charakterystycznym produktem były jednak ceramiczne kafle. Używano ich do budowy pieców oraz ozdabiania ścian budynków. Wielobarwność cechuje kafle z XV i XVI wieku, wyrabiane już w licznych warsztatach. Posługiwano się ornamentami geometrycznymi, okuciowymi, roślinnymi oraz maureską. Dość często zdobiono kafle stylizowaną gałęzią lub wiązanką z kwiatów róży, goździków i tulipanów. Nowością w siedemnastowiecznych piecach było traktowanie kafli nie pojedynczo, ale tak, że ornament przechodził z jednego na drugi, tworząc duże dekoracyjne płaszczyzny. W wieku XVIII kafle zdobiono na wzór holenderski, malowanymi scenkami rodzajowymi lub krajobrazowymi oraz motywami architektonicznymi, ujętymi w urozmaiconych obramowaniach.

W XVIII wieku zaczęto produkować na terenach Rzeczypospolitej fajanse, których kształt i dekoracja inspirowane były głównie wzorami Dalekiego Wschodu. Wyrabiano talerze, misy, lawaterze, kropielniczki i całe serwisy. Tematyka malowanej dekoracji przedstawiała sceny rodzajowe, motywy roślinno-kwiatowe i pejzaże. W drugiej połowie wieku XVIII po monochromatycznych rozwiązaniach nastąpiło wzbogacenie kolorystyki ornamentu na białym tle. Pierwsze naczynia porcelanowe produkowano od końca XVIII wieku w Korcu. Do najpiękniejszych wyrobów manufaktury należały przedmioty zdobione medalionami i miniaturowymi portretami lub pejzażami. Około roku 1830 na skutek zmechanizowania produkcji obniżył się poziom wyrobów fajansowych i porcelanowych.

Polska ceramika z Korca, Baranówki, Ćmielowa oraz wielu mniejszych manufaktur była wzbogacona mniej lub bardziej fantastycznym pejzażem. Przeważały widoki znanych budowli, na przykład katedry na Wawelu, zamku w Baranowie, ruin zamków w Łobzowie i Krzyżtoporze. Wymienić tu warto także parki: widok Świątyni Sybilli w Puławach, dekorujący spodek wzorowany na rycinach według Vogla albo miniaturę z pawilonem gotyckim na Mokotowie, wzorowaną na litografii Schustera i cykl filiżanek z nieborowskiej Arkadii, przedstawiających ważniejsze budowle parkowe, malowane przez Vogla. Występują one głównie na wyrobach jednej z pierwszych polskich manufaktur w Baranówce na Wołyniu. Wśród ornamentów pojawiają się na nich bukiety i wieńce z polnych kwiatów, miniatury portretowe i pejzażowe na filiżankach i wazonach, rzymskie widoki, romantyczne krajobrazy z zamkami, zabytki polskie i parki. Wzorem dla ceramiki były wówczas akwarele i ryciny Zygmunta Vogla, Fryderyka Krzysztofa Dietricha, Franciszka Schustera, Jana Zachariasza Freya i innych. W drugiej połowie XIX wieku w nieborowskiej manufakturze wyodrębnił się odrębny styl zdobienia fajansu, w którym sięgano najczęściej po tematykę polską.

Na początku wieku XX polska ceramika cieszyła się popularnością. Powstawały nowe zakłady i pracownie. Również po drugiej wojnie światowej powstały nowe ośrodki. Ożywioną działalność rozwinęła także „Cepelia”. Swoje miejsce w Polsce i za granicą zyskał fajans włocławski. Początki ceramiki włocławskiej sięgają drugiej połowy XIX wieku. Pierwsza fabryka powstała bowiem w 1873 roku. Później założono jeszcze trzy. Chociaż wszystkie zakłady pracowały oddzielnie, ich wyroby nie różniły się. We wszystkich produkowano: patery, miski, talerze, serwisy obiadowe, wazony, świeczniki, popielniczki i serwisy umywalniane oraz stosowano tę samą technologię wyrobu i zdobienia. W owych czasach stosowano głównie technikę stalodruku i kalkomanii, a wyroby ręcznie zdobione należały do rzadkości. Motywy zdobnicze nawiązywały najczęściej do sztuki ludowej, która pod koniec wieku XIX stała się modna. Malowano głównie róże, margerytki, astry, koniczynki i niezapominajki różnej wielkości. Rozmieszczano je centralnie lub wplatano w wici roślinne rytmicznie powtarzane w dookolnych fryzach itp. Po wojnie wszystkie cztery fabryki połączono w jedną całość pod nazwą Włocławskie Zakłady Ceramiki Stołowej. Wyroby fabryki zdobione były już wyłącznie ręcznie. Tradycyjny, ręcznie malowany fajans włocławski był wielobarwny. Początkowo używano trzech kolorów: zielonego, czerwonego i niebieskiego. Potem wzbogacono kolorystykę o odcienie brązu, fioletu i żółtego. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku zapanowała moda na ceramikę niebieską, zdobioną kobaltem. Ręczne malowanie wymagało dobrego warsztatu. Wzory malowano na wypalonej formie zwanej biskwitem, pokrywano szkliwem i ponownie wypalano w piecu. Pod wpływem temperatury odcień ulegał zmianie. Na początku lat dziewięćdziesiątych fajans włocławski zaprzestał produkcji.

Literatura:

  1. Kostuch B., Pejzażowe dekoracje na ceramice. „Aura” 2001 nr 11, s. 26-27.
  2. Morant H. de, Historia sztuki zdobniczej od pradziejów do współczesności. Warszawa 1981.
  3. Samek J., Polskie rzemiosło artystyczne. Warszawa 1984.
  4. Spudowska A., Fajans włocławski. „Plastyka i Wychowanie” 1994 nr 5, s. 37-41.

Prawa autorskie

Wszelkie materiały (w szczególności: artykuły, opowiadania, eseje, wywiady, zdjęcia) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, jest zabronione.
O Marek Falkowski 660 artykułów
Marek Falkowski – Specialist in the field of new technologies and IT security. Author of numerous opinion-forming articles about politics, business and technology. In his daily life he implements IT solutions for the public administration. Expert in the field of data protection with particular focus on personal data and classified information.

Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.